شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در ترافیک، حین کار، یا قبل از خواب، ناگهان تصویری در ذهنتان نقش ببندد یا سناریویی را تخیل کنید که هیچ شباهتی به شخصیت واقعی و اخلاقی شما ندارد. ذهن انسان یک ماشین تولید محتوای توقفناپذیر است. همانطور که ممکن است خیالبافی کنیم «اگر در فلان دعوا آن جواب را میدادم چه میشد؟» یا «اگر قدرتمندترین فرد جهان بودم چه میکردم؟»، در مورد مسائل غریزی و روابط جنسی نیز مغز دائم در حال سناریوسازی است.
تفاوت اینجاست که ما بابت خیالپردازی در مورد «ثروتمند شدن» احساس گناه نمیکنیم، اما به محض ورود تخیلات جنسی متفاوت به ذهن، زنگ خطر درونیمان به صدا در میآید: «نکند من آدم منحرفی هستم؟»، «آیا این افکار نشانه بیماری است؟». در این مقاله با استناد به تحقیقات معتبر روانشناسی، بررسی میکنیم که چرا مغز این کار را میکند و مرز میان «تخیل سالم» و «اختلال» کجاست.
اگر فکر میکنید تنها کسی هستید که افکار عجیبی دارد، نگاهی به آمارهای علمی میتواند آرامشبخش باشد. در یکی از بزرگترین تحقیقات انجام شده در این حوزه که توسط دکتر جاستین لهمیلر بر روی بیش از ۴۰۰۰ بزرگسال انجام شد، مشخص شد که حدود ۹۷ درصد از افراد دارای تخیلات جنسی (Sexual Fantasies) هستند.
نکته جالبتر این پژوهش آن بود که الگوی این تخیلات در بین افراد بسیار شبیه به هم است گرچه شاید در جزئیات اندکی متفاوت باشد. علم آمار به ما میگوید: آنچه شما «عجیب» یا «ممنوعه» میپندارید، احتمالاً در ذهن میلیونها نفر دیگر هم میگذرد، اما چون تابوهای اجتماعی اجازه صحبت درباره آن را نمیدهند، شما احساس تنهایی و گناه میکنید.
چرا مغز این تصاویر را میسازد؟
از دیدگاه علمی، وجود این افکار لزوماً به معنای یک نیاز سرکوبشده یا مشکل اخلاقی نیست. مغز ما معمولاً به دلایل بیولوژیکی و روانی مشخصی این کار را انجام میدهد:
۱. نقش هورمونها و سیستم لیمبیک
تحقیقات عصبشناسی نشان میدهد که تخیلات جنسی رابطه مستقیمی با سطح هورمون تستوسترون در مردان و زنان دارد. این هورمون نه تنها مسئول میل جنسی، بلکه مسئول «قدرت تصویرسازی ذهنی» نیز هست. بنابراین، داشتن تخیلات قوی و پررنگ، اغلب نشاندهنده سلامت سیستم هورمونی و عملکرد صحیح سیستم لیمبیک مغز است.
۲. سوپاپ اطمینان برای استرس
گاهی فشارهای روزمره و اضطرابهای کاری آنقدر زیاد است که مغز به دنبال راه فراری برای «تخلیه هیجان» میگردد. در این حالت، تخیلات نقش یک «بازی ذهنی» بیخطر را ایفا میکنند تا سطح دوپامین مغز تنظیم شود و استرس کاهش یابد.
۳. نشانهای از خلاقیت (Openness)
افرادی که در تستهای شخصیتشناسی نمره بالایی در شاخص «گشودگی به تجربه» (Openness) میگیرند و خلاقتر هستند، معمولاً زندگی تخیلی غنیتری هم دارند. برای این افراد، ذهن مثل یک بوم نقاشی است که حد و مرزی نمیشناسد.
تئوری «خرس سفید»: چرا نمیتوانم فکر نکنم؟
بسیاری از مراجعین میپرسند: «چرا هر چقدر تلاش میکنم به این موضوعات فکر نکنم، بدتر میشود؟» پاسخ در یک نظریه مشهور روانشناسی شناختی به نام «نظریه فرآیند متناقض» (Ironic Process Theory) نهفته است که توسط دانیل وگنر مطرح شد.
آزمایش ساده است: «سعی کنید به یک خرس سفید فکر نکنید.» نتیجه؟ ذهن شما بلافاصله پر از خرس سفید میشود! در مورد افکار ممنوعه هم دقیقاً همین مکانیزم در مغز رخ میدهد. وقتی به خودتان دستور میدهید «نباید به این موضوع فکر کنم»، مغز برای پایش اینکه آیا دستور را اجرا کرده یا نه، مجبور است دائم آن موضوع را چک کند. در واقع، تلاش برای سرکوب، سوخت اصلی برای تداوم آن فکر است. راهکار علمی، «جنگیدن» نیست، بلکه «مشاهده کردن و رها کردن» است.
مرز مهم: «فکر کردن» با «خواستن» یکی نیست
این مهمترین بخشی است که باید بدانید: داشتن یک فکر در سر، به این معنی نیست که شما میخواهید آن را در واقعیت انجام دهید.
بگذارید یک مثال ساده بزنیم: آیا تا به حال فیلمی اکشن دیدهاید که در آن قهرمان داستان با خشونت دشمنانش را از بین میبرد و شما هم از دیدن آن صحنه هیجانزده شدهاید؟ آیا این لذت بردن به این معنی است که شما در واقعیت یک قاتل هستید؟ قطعاً خیر.
تخیلات هم دقیقاً مثل تماشای یک «فیلم خصوصی» در سینمای ذهن هستند. بسیاری از افراد سناریوهایی را در ذهن مرور میکنند که اگر در واقعیت برایشان اتفاق بیفتد، وحشتزده میشوند. اما در فضای امن ذهن، این سناریوها فقط نمادی از هیجان و کنترل هستند، نه تمایل به اجرا.
چه زمانی باید نگران شویم؟ (علائم هشدار)
اگرچه اکثر تخیلات طبیعی هستند، اما مرز باریکی هم وجود دارد. روانشناسان زمانی این افکار را نیازمند بررسی یا درمان میدانند که نشانههای زیر وجود داشته باشد:
اضطراب و پریشانی شدید (Distress): اگر بعد از این افکار دچار حمله پنیک، گریه یا احساس گناه شدید میشوید.
ناتوانی در کنترل (OCD): اگر این افکار به صورت وسواسگونه تمام روز شما را اشغال کردهاند و نمیتوانید روی کار یا زندگی تمرکز کنید.
تمایل به آسیب واقعی: اگر فانتزی شامل آسیب رساندن فیزیکی به خود یا دیگری (بدون رضایت) باشد و فرد تمایل داشته باشد آن را در واقعیت اجرا کند.
مرز خیال و واقعیت در سینما: ۳ فیلم که باید ببینید
تماشای این آثار سینمایی به شما کمک میکند تا الگوهای ذهنی و مرز بین خیال و واقعیت را در قالب شخصیتهای داستانی بهتر درک کنید:
۱. لارس و دختر واقعی (Lars and the Real Girl - ۲۰۰۷)
داستان درباره پسری خجالتی است که به دلیل ترس از صمیمیت واقعی، با یک عروسک در ابعاد واقعی زندگی میکند. این فیلم با دیدی دلسوزانه نشان میدهد که چطور ذهن انسان گاهی برای فرار از اضطراب تنهایی، یک «فانتزی امن» میسازد. تماشای این اثر کمک میکند بفهمید که فانتزیهای شما نه نشانه دیوانگی، بلکه گاهی «سوپاپ اطمینان» ذهن شما هستند.
۲. روبی اسپارکس (Ruby Sparks - ۲۰۱۲)
داستان نویسندهای که دختری را در رمانش خلق میکند و آن دختر دقیقاً با همان ویژگیها در دنیای واقعی ظاهر میشود! اما چالش از جایی شروع میشود که نویسنده میخواهد رفتار دختر را کنترل کند. این فیلم بهترین مثال برای درک تفاوت جذابیت «فانتزی» (که کنترلش دست ماست) و ترس از «واقعیت» (که غیرقابل پیشبینی است) میباشد.
۳. زندگی پنهان والتر میتی (The Secret Life of Walter Mitty - ۲۰۱۳)
داستان مردی آرام و منزوی که عادت دارد در طول روز ناگهان به دنیای خیال فرو برود. در تخیلاتش، او کارهایی انجام میدهد که در واقعیت جرأت انجامشان را ندارد. از نجات دادن حیوانات تا ابراز علاقه به همکارش. برای درک کارکرد «جبرانی» مغز تماشای این فیلم پیشنهاد میشود. اگر شما هم زیاد خیالبافی میکنید، بدانید که این کار بیماری نیست، بلکه تلاش هوشمندانه مغز برای تحمل فشارهای واقعیت و تمرین شجاعت است.
راهنمای سریع: پاسخ به سوالات کلیدی
آیا داشتن تخیلات جنسی عجیب نشانه انحراف یا بیماری روانی است؟
خیر. طبق تحقیقات علمی، ۹۷٪ از بزرگسالان دارای فانتزیهای جنسی هستند و محتوای این افکار اغلب با شخصیت واقعی آنها متفاوت است. روانشناسی تنها زمانی این افکار را نگرانکننده میداند که باعث اضطراب شدید، اختلال در زندگی روزمره یا تمایل به آسیب رساندن به دیگران (بدون رضایت) شود.
آیا فکر کردن به یک موضوع جنسی به این معنی است که دلم میخواهد آن را انجام دهم؟
لزوماً خیر. بین «فانتزی» (Fantasy) و «تمایل به عمل» (Desire) تفاوت بزرگی وجود دارد. بسیاری از افراد سناریوهایی را در ذهن مرور میکنند که صرفاً برای تخلیه هیجان یا کنجکاوی است و اگر در واقعیت رخ دهد، از آن بیزارند. ذهن فضایی امن برای تجربهی چیزهای ناممکن است.
آیا باید فانتزیهایم را به همسرم بگویم؟
این یک تصمیم کاملاً شخصی است و «باید»ی وجود ندارد. دنیای تخیلات بخشی از حریم خصوصی ذهن شماست. اگر فکر میکنید بازگو کردن آن باعث ناراحتی همسرتان میشود یا به رابطه آسیب میزند، نیازی به بیان آن نیست. صداقت در رابطه به معنای بازگو کردن تمام افکار گذرا نیست.
چطور میتوانم افکار جنسی مزاحم را از ذهنم پاک کنم؟
تلاش برای «حذف کردن» یا «جنگیدن» با افکار، طبق «نظریه خرس سفید» معمولاً نتیجه عکس میدهد و باعث وسواس فکری میشود. بهترین راهکار علمی، «پذیرش» حضور این افکار و عبور از آنهاست (نه قضاوت کردنشان). اگر این افکار زندگی شما را مختل کردهاند، مراجعه به روانشناس برای درمان شناختی-رفتاری (CBT) توصیه میشود.
آیا تماشای فیلمهای پورن باعث ایجاد این تخیلات میشود؟
مصرف محتوای پورنوگرافی میتواند روی «محتوا» و «شکل» فانتزیها تأثیر بگذارد، اما «مکانیزم تخیلسازی» یک فرآیند طبیعی مغز است که حتی بدون دیدن فیلم هم رخ میدهد. با این حال، اگر احساس میکنید تخیلات شما شرطی شدهاند و لذت رابطه واقعی را از بین بردهاند، نیاز به بازنگری در الگوی مصرف رسانهای دارید.
جمعبندی: شما ناظر افکارتان هستید
ذهن انسان پیچیده و لایه لایه است. داشتن افکار یا تخیلاتی که با عرف یا شخصیت روزمره ما همخوانی ندارد، لزوماً به معنای «انحراف» نیست. بسیاری از اوقات، این فقط روش مغز برای پردازش هیجانات است. با خودتان مهربان باشید و به یاد داشته باشید که شما «افکارتان» نیستید؛ شما «ناظرِ» افکارتان هستید.
دکتر سروش غفاری؛ رواندرمانگر تحلیلی، زوجدرمانگر و سکستراپیست با بیش از ۱۰ سال تجربه در حوزه خودشناسی فردی و بهبود روابط عاطفی. جهت رزرو مشاوره حضوری یا آنلاین در تماس باشید.
برای اطلاعات بیشتر و رزرو وقت متناسب با شرایط خود، با من در تماس باشید.
برای دریافت کمک تخصصی آمادهاید؟
امیدواریم این مقاله، نقطه شروعی برای حرکت در مسیر رشد فردی و بهبود روابط شما باشد. برداشتن قدم بعدی و صحبت با یک متخصص میتواند این مسیر را روشنتر و هموارتر کند. من به عنوان یک روانشناس ایرانی، آمادهام تا در این سفر خودشناسی همراه شما باشم.
گامی فراتر: پیشنهادهایی برای مطالعه بیشتر
اگر موضوع این مقاله، دغدغهی فعلی شماست، خواندن این ۳ مطلب مرتبط میتواند به شما درک عمیقتری بدهد:
در این مقاله یاد گرفتیم که چطور «احساس گناه» نسبت به افکار، ما را آزار میدهد. اما گاهی این گناه تبدیل به «شرم در لحظه» میشود و باعث میشود نتوانیم نیازمان را به شریک عاطفیمان بگوییم. این مطلب راهکارهایی برای شکستن قفل سکوت ارائه میدهد.
اگر در بخش «علائم هشدار» این مقاله احساس کردید که برخی از افکار شما جنبه وسواسی پیدا کردهاند، شاید زمان آن رسیده که با یک متخصص صحبت کنید. این صفحه به شما میگوید که در اتاق درمان چه میگذرد و چطور میتوان بدون قضاوت، گرههای ذهنی را باز کرد.
ما در مقالهی فعلی بیشتر روی «چرایی» و «روانشناسی» ماجرا تمرکز کردیم. اگر میخواهید بدانید که انواع دستهبندی فانتزیها از نظر علمی چیست، این مقاله مکمل خوبی برای تکمیل اطلاعات شما خواهد بود.
